Нижник Світлана Володимирівна
https://doi.org/10.31392/VAH-2026.55.31
Сторінки: 363-373
Анотація. Метою статті є комплексний аналіз науково-методологічних засад
розвитку генетико-селекційних досліджень в Україні у 80-ті роки ХХ століття в контексті
трансформацій аграрної науки та науково-організаційних процесів пізньорадянського
періоду. Методологічну основу дослідження становлять принципи історизму, наукової
об’єктивності та системності, що дало змогу розглянути генетико-селекційні дослідження
як складову національного наукового простору в широкому соціально-економічному й
інституційному контексті. У роботі застосовано загальнонаукові та спеціально-історичні
методи, зокрема аналіз і синтез, історико-порівняльний, проблемно-хронологічний і
біографічний, а також елементи наукометричного та джерелознавчого аналізу для оцінки
результативності наукових розробок і репрезентативності джерельної бази. Висновки.
Розкрито особливості поєднання класичних методів селекції рослин із досягненнями
генетики, біохімії та молекулярної біології, що забезпечило методологічну цілісність і
підвищення ефективності досліджень наприкінці ХХ ст. Окреслено основні теоретичні
підходи та методичні принципи, які визначали напрями й зміст наукових пошуків у галузі
генетики та селекції рослин у зазначений період. Особливу увагу приділено внеску
українських учених у модернізацію селекційного процесу, зокрема науковій діяльності
академіка О. О. Созінова. Показано значення розробленої ним концепції генетичного та
біохімічного поліморфізму, а також упровадження білкових маркерів у селекцію
сільськогосподарських культур. Висвітлено вплив соціально-економічних змін кінця ХХ
століття на організацію та матеріально-технічне забезпечення наукових досліджень,
розвиток методів селекційної роботи й інтеграцію фундаментальних і прикладних
досліджень. Зроблено висновок, що генетико-селекційна наука України наприкінці ХХ
століття характеризувалася методологічною зрілістю та створила підґрунтя для
впровадження інноваційних підходів у ХХІ столітті.
Ключові слова: методологічні засади, генетико-селекційні дослідження, О. О.
Созінов, Україна, агросфера, історія науки.
References
Fishchuk O. S., Andreyeva V. V., 2017. Henetyka i selektsiya roslyn: kurs lektsiy [Genetics and plant
breeding: lecture course]. Luts’k. [in Ukrainian].
Holda D. M., 2004. Henetyka. Istoriya. Vidkryttya. Personaliyi. Terminy [Genetics. History.
Discoveries. Personalities. Terms]. Kyiv: Ukr. fitosotsiol.tsentr. [in Ukrainian].
Holda D. M., Morhun V. V., Trukhanov V. A., 2001. Z istoriyi henetyky [From the history of
genetics]. Henetyka i selektsiya v Ukrayini na mezhi tysyacholit’, 1, 11–22. [in Ukrainian].
Kunakh V. A., 2009. Rozvytok henetyky v Natsional’niy akademiyi nauk Ukrayiny. Do 90-richchya vid
chasu zasnuvannya Ukrayins’koyi akademiyi nauk [The development of genetics at the National Academy of Sciences of Ukraine. On the 90th anniversary of the founding of the Ukrainian Academy of Sciences]. Kyiv: Akademperiodyka. [in Ukrainian].
Lyfenko S., 2012. Selektsiyno-henetychnyy instytut: 100 rokiv. 1912–2012: narysy z istoriyi [Selection
and Genetics Institute: 100 Years. 1912–2012: Essays on History]. Odesa. [in Ukrainian].
Makrushyn M. M., Sozinov O. O., Makrushyna Ye. M., Sozinov I. O., 1996. Henetyka
sil’s’kohospodars’kykh Roslyn [Genetics of agricultural plants]. Kyiv: Urozhay. [in Ukrainian].
Molots’kyy M. Ya., Vasyl’kivs’kyy S. P., Knyazyuk V. I., Vlasenko V. A., 2006. Selektsiya i
nasinnytstvo sil’s’kohospodars’kykh roslyn: pidruchnyk [Selection and seed production of agricultural plants: textbook]. Kyiv: Vyshcha osvita. [in Ukrainian].
Morhun V. V., 2001. Henetyka i selektsiya v Ukrayini na mezhi tysyacholit’ [Genetics and breeding in
Ukraine at the turn of the millennium]: u 4 t. / redkol.: V. V. Morhun (holov. red.) ta in. Kyiv: Lohos. [in
Ukrainian].
Nyzhnyk S., 2025. Scientific School of Geneticists-breeders of Academician Oleksiy Sozinov. Acta
Baltica Historiae et Philosophiae Scientiarum, 13, 119–132. DOI: 10.11590/abhps.2025.1.06. [in English].
Nyzhnyk S.V., 2025. Naukova spadshchyna akademika O. O. Sozinova v konteksti rozvytku
vitchyznyanoyi henetyky (druha polovyna XX st.) [The Scientific Heritage of Academician O. Sozinov in the Context of the Development of National Genetics (Second Half of the Twentieth Century)]. Doslidzhennya z istoriyi i filosofiyi nauky i tekhniky, 34, 124–131. [in Ukrainian].
Romanets’ O. V., 2011. Periodyzatsiya rozvytku henetyky v Ukrayini [Periodization of the
development of genetics in Ukraine]. Nauka ta naukoznavstvo, 2, 156–172. [in Ukrainian].
Sozinov O. O., 1988. Selektsiyno-henetychni aspekty pidvyshchennya produktyvnosti i yakosti zerna
pshenytsi [Selection and genetic aspects of improving wheat grain productivity and quality]. Fotosyntez i produktsiynyy protses, 226–237. [in Ukrainian].
Sozinov O. O., 2000. Novi rubezhi v selektsiyi roslyn [New frontiers in plant breeding]. Visnyk
ahrarnoyi nauky, 12, 22–26. [in Ukrainian].
Sozynov A. A., 1981. Povyshenye metodycheskoho urovnya y effektyvnosty selektsyonnoy raboty
[Improving the methodological level and effectiveness of breeding work.]. Vestnyk sel’skokhozyaystvennoy nauky, 9, 7–15. [in Rusian].
Verhunov V., 2018. Vin vyperedzhav sviy chas: shtrykhy do portretu akademika O.O. Sozinova [He was ahead of his time: touches to the portrait of academician O. Sozinova]. Svitohlyad, 5, 14–16. [in Ukrainian].
Vorobyova L. I., Tahlina O. V., 2007. Henetychni osnovy selektsiyi roslyn i tvaryn: navch. posibnyk [Genetic foundations of plant and animal breeding: textbook]. Xarkiv: Ranok. [in Ukrainian].