Шаповал Юрій Іванович
https://doi.org/10.31392/VAH-2025.53-54.2
Сторінки: 20-42
Анотація. Мета дослідження – показати, як сучасна війна спричинила переоцінку міфу про «один народ», як змінилась кардинальна частина історичного наративу, девальвувавши «феномен Переяслава» (твердження про нібито багатовікові прагнення українців бути разом з Росією), чому нинішня російська аґресія поклала край неорадянському ґранд-наративу про Другу світову війну, як війна змінює уявлення про тих, кого заведено називати визначними чи великими українцями. Методологія дослідження спирається на принципи історичного аналізу, порівняльний підхід, аналіз культурних і суспільних наративів. Наукова новизна. На сьогодні є чимало публікацій, присвячених феномену політики памʼяті. Натомість доба війни, розпочатої Росією проти України у 2014 році і посиленої у 2022 році ще потребує уваги. Пропонована стаття є однією з перших спроб охопити ключові аспекти проблеми трансформації образу минулого під впливом війни Росії проти України. Висновки. Російська аґресія спричинила переоцінку міфу про «один народ», про нібито багатовікові прагнення українців бути разом з Росією, чому нинішня російська аґресія поклала край неорадянському ґранд-наративу про Другу світову війну, як війна змінює уявлення про тих, кого заведено називати визначними чи великими українцями. Гібридна та повномасштабна війни Росії проти України девальвували ідею братерства російського та українського народів як частину національної памʼяті. Російська влада активно використовує радянські міфи про Другу світову війну як засіб пропаганди, їхньою метою є виправдання нинішньої війни проти України. Українське суспільство через особистий досвід війни дедалі більше відходить від традиційного радянського і пострадянського наративу про Другу світову війну, виявляючи його архаїчність, примітивізм і неправдивість. Дедалі більше українців почали визнавати внесок борців за незалежність: від гетьманів козацької доби до діячів визвольного руху XX століття. Війна стала каталізатором інтелектуальної і культурної емансипації України та ширшого переосмислення історії у світі.
Ключові слова: Україна, Росія, аґресія, політика памʼяті, ґранд-наратив, «один народ», Друга світова війна, історичні діячі.
References
«Na to y` shhuka, chtobу karas` ne dremal». [“That’s what pike is for, to keep the crucian carp awake”]. (2015, Aprel` 28). Lenta.ru. http%//lenta.ru. [in Russian].
«Sumish neviglastva ta agresiyi»: rosijs`kitaukrayins`ki istory`ky` – pro stattyu Putina. [“A mixture of ignorance and aggression”: Russian and Ukrainian historians on Putin’s article]. (2021, Ly`pen` 14). BBC News Ukrayina. https://www.bbc.com/ukrainian/features-57825840. [in Ukrainian].
«Vse my my`ly`tary`sty y` y`mperczy. Vojna – эto samoutverzhdeny`e nacy`y`». Dy`rektor Ermy`tazha My`hay`l Py`otrovsky`j dal y`nterv`yu «Rossy`jskoj gazete». (2022, Y`yun` 25). Meduza. [“We are all militarists and imperialists. War is the self-affirmation of a nation.” Hermitage Director Mikhail Piotrovsky gave an interview to Rossiyskaya Gazeta. (2022, June 25)]. https://meduza.io/feature/2022/06/24/vse-my-militaristy-i-impertsy-voyna-eto-samoutverzhdenie-natsii. [in Russian].
CzK KPRS (1954). Tezy` pro 300-richchya vozzʼyednannya Ukrayiny` z Rosiyeyu. [Theses on the 300th anniversary of the reunification of Ukraine with Russia]. Ky`iv, Politvy`dav Ukrayiny`. [in Ukrainian].
G`vindadze, S. (2023, Ly`stopad 15). «Lyudy` xochut` bachy`ty`pamʼyatny`k Stalinu». Chomu v Rosiyi zny`kayut` memorialy` zhertvam represij. BBC Ukrayina. [“People want to see a monument to Stalin.” Why memorials to victims of repression are disappearing in Russia].
https://www.bbc.com/ukrainian/articles/c0d2rz2e0veo?utm_ . [in Ukrainian].
Gry`czak, Ya. (1996). Nary`s istoriï Ukraïny`: formuvannya modernoï ukraïns`koï naciï XIX–XX stolittya. [Hrytsak, Y. (1996). An Outline of the History of Ukraine: The Formation of the Modern Ukrainian Nation in the 19th–20th Centuries]. Ky`ïv, Geneza. [in Ukrainian].
Gry`czak, Ya. (2008, Traven` 22). Vely`ki ukrayinci. Pislyamova. [Great Ukrainians. Afterword].
Zaxid.Net. https://zaxid.net/veliki_ukrayintsi_pislyamova_n1054240?utm_source=chatgpt.com. [in
Ukrainian].
Identy`chnist` gromadyan Ukrayiny`: tendenciyi zmin (2024, Ly`pen` 24). Razumkov centr.
[Identity of Ukrainian citizens: trends of change]. https://razumkov.org.ua/napriamky/sotsiologichnidoslidzhennia/identychnist-gromadian-ukrainy-tendentsii-zmin-cherven-2024r. [in Ukrainian].
Kipiani, V. (2008, Traven` 20). Yak vkraly` «Vely`kogo ukrayincya». [How the “Great Ukrainian” was stolen]. Ukrayins`ka pravda. https://www.pravda.com.ua/articles/2008/05/20/3442506/. [in Ukrainian].
Kry`chkovs`ka, U. (2025, Veresen` 3). Rozvidka Bry`taniyi proanalizuvala vy`kradennya RF ukrayins`ky`x ditej. Yevropejs`ka pravda. [British intelligence analyzed the Russian Federation’s abduction of Ukrainian children]. https://www.eurointegration.com.ua/news/2025/09/3/7219352/. [in Ukrainian].
Kul`chy`cz`ky`j, S. (2002, Serpen` 30). Try Pereyaslavy`. [Три Переяслави]. Dzerkalo ty`zhnya.
https://zn.ua/ukr/SOCIUM/tri_pereyaslavi.html?utm. [in Ukrainian].
Kuz`o, T. (2018). Vijna Putina proty` Ukrayiny`. Revolyuciya, nacionalizm i kry`minalitet. [Putin’s War Against Ukraine. Revolution, Nationalism, and Criminality]. Per. z angl. Andriya Pavly`shy`na. Ky`yiv, DUH I LITERA. [in Ukrainian].
Ky`yivs`ky`j mizhnarodny`j insty`tut sociologiyi. (2023, Sichen`) Istory`chna pamʼyat`. Rezul`taty`
sociologichnogo opy`tuvannya dorosly`h zhy`teliv Ukrayiny`. Anality`chny`j zvit. (stor. 2-3). [Historical memory. Results of a sociological survey of adult residents of Ukraine. Analytical report.].
https://kiis.com.ua/materials/news/20230320_d2/UCBI_History2023_rpt_UA_fin.pdf. [in Ukrainian].
Lepyazh, Ya. (2025, Veresen` 3). «Nashi hlopci». Polyaky` u Vermaxti – zradny`ky` chy` zhertvy`?
[“Our Boys.” Poles in the Wehrmacht – Traitors or Victims?]. DW. https://www.dw.com/uk/nasi-hlopci-akvistavka-pro-polakiv-u-vermahti-rozdilila-polsu/a-73855436. [in Ukrainian].
Ly`syak-Rudny`cz`ky`j, I. (2019). Istory`chni ese. V 2 t. Vy`dannya 2 – e. [Historical Essays. In 2 vols. 2nd edition – ed.]. Uporyadny`k Ya. Gry`czak. Ky`yiv, DUH I LITERA. [in Ukrainian].
Mixal`kov, S. (2025, Cherven` 3). Stalin povertayet`sya v Rosiyu: majzhe 90% pamʼyatny`kiv ty`ranu vstanovleno za chasiv Putina. [Stalin returns to Russia: almost 90% of monuments to the tyrant were erected during Putin’s time]. Yi. https://www.ji-magazine.lviv.ua/2025/mihaljkov-stalin-overtayetsya-vrosiyu.htm?utm_. [in Ukrainian].
Mixeyeva, O. (2025, Ly`pen` 30). Okupaciya yak proces i social`ny`j poryadok (dosvidy`okupovany`x v Xersons`kij ta Zaporiz`kij oblastyax). [Occupation as a process and social order (experiences of the occupied in Kherson and Zaporizhia regions)]. Ukrayina moderna.
https://uamoderna.com/war/okupatsiia-iak-protses-i-sotsialnyi-poriadok-dosvidy-okupovanykh-vkhersonskii-ta-zaporizkii-oblastiakh/. [in Ukrainian].
Narodny`j TOP: najvy`datnishi ukrayinci vsix chasiv [People’s TOP: the most outstanding Ukrainians of all time]. (2022, Zhovten` 14). Rating Group. https://www.ratinggroup.ua/news/narodnyy-topvydayuschiesya-ukraincy-vseh-vremen-8-9-oktyabrya-2022. [in Ukrainian].
Orlova, V. (2022, Lyuty`j 28). RosZMI zazdalegid` napy`saly` stattyu pro peremogu nad Ukrayinoyu: dumaly` zavoyuvaty` za dva dni. [RosZMI wrote an article about the victory over Ukraine in advance: they thought they would conquer it in two days]. UNIAN. https://www.unian.ua/war/roszmizazdalegid-napisali-stattyu-pro-peremogu-nad-ukrajinoyu-dumali-zavoyuvati-za-dva-dni-novinivtorgnennya-rosiji-v-ukrajinu-11721490.html. [in Ukrainian].
Osypov, K. (1954a). Velykaia hodovshchyna. (K 300-letyiu vossoedynenyia ukraynskoho y russkoho narodov). [Great Anniversary. (To the 300th Anniversary of the Reunification of the Ukrainian and Russian Peoples)]. Oktiabr, 1, 93 -102. [in Russian].
Osypov, K. (1954b). Vossoedynenye dvukh bratskykh narodov. [Reunification of two fraternal peoples]. Druzhba narodov, 1, 263 – 272. [in Russian].
Perevazhna bil`shist` ukrayinciv ne zgodna z tezoyu Putina pro «ody`n narod». [The vast majority of
Ukrainians disagree with Putin’s thesis about “one nation”]. (2021, Serpen` 11). Ukrinform.
https://www.ukrinform.ua/rubric-society/3295951-perevazna-bilsist-ukrainciv-ne-zgodna-z-tezou-putina-proodin-narod.html?utm_. [in Ukrainian].
Ponad polovy`na opy`tany`x ne pogodzhuyut`sya iz vy`kladeny`m u statti Putina tezamy`. [More than half of those surveyed disagree with the theses presented in Putin’s article]. (2021, Ly`pen` 27).
Dzerkalo ty`zhnya. https://zn.ua/ukr/POLITICS/sotsiolohi-diznalis-skilki-ukrajintsiv-vvazhajut-sebe-irosijan-jedinim-narodom.html?utm_. [in Ukrainian].
Pro vidznachennya 350 richchya Pereyaslavs`koyi kozacz`koyi rady` 1654 roku. Ukaz Prezy`denta Ukrayiny` iz zminamy`, vneseny`my` zgidno z Ukazom Prezy`denta # 162.2003 vid 25.03.2003. [On the celebration of the 350th anniversary of the Pereyaslav Cossack Council of 1654. Decree of the President of Ukraine with amendments made in accordance with Presidential Decree No. 162.2003 of March 25, 2003].
https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/238/2002#Text. [in Ukrainian].
Putin, V. (2021, Ly`pen` 12). Pro istory`chnu yednist` rosiyan ta ukrayinciv. [On the historical unity of Russians and Ukrainians]. Sajt Prezy`denta Rosiyi. http://kremlin.ru/events/president/news/66182. [in Ukrainian].
Putin: Rosiya peremogla b u vijni i bez Ukrayinы. [Putin: Russia would have won the war even without Ukraine]. (2010, Gruden` 16). Ukrayins`ka pravda.
https://www.pravda.com.ua/rus/news/2010/12/16/5679727/. [in Ukrainian].
Rashy`sty` na okupovany`x tery`toriyax vy`luchayut` z bibliotek i spalyuyut` ukrayins`ki kny`zhky`. Sered zaboroneny`x – «Sprava Vasy`lya Stusa» Vaxtanga Kipiani. [Racists in the occupied territories are removing Ukrainian books from libraries and burning them. Among the banned ones is “The Case of Vasyl Stus” by Vakhtang Kipiani]. (2022, Berezen` 24). INSHE.TV. https://inshe.tv/society/2022-03-24/667293/. [in Ukrainian].
Rovno 20 let nazad Puty`n provel pryamuyu ly`ny`yu dlya ukray`ncev. On cy`ty`roval Tarasa Shevchenko, govory`l «v Ukray`ne» y` zaveryal, chto vozvrashhat` SSSR ne nuzhno. [Exactly 20 years ago, Putin held a direct line for Ukrainians. He quoted Taras Shevchenko, said “in Ukraine” and assured that there was no need to return the USSR]. (2024, Oktyabr` 26). Meduza. https://meduza.io/feature/2024/10/26/rovno20-let-nazad-putin-provel-pryamuyu-liniyu-dlya-ukraintsev-on-tsitiroval-tarasa-shevchenko-govoril-vukraine-i-zaveryal-chto-vozvraschat-sssr-ne-nuzhno. [in Russian].
Ryabchuk, M. (2023, Sichen` 24). Gurtuvannya dovkola prapora. Stattya druga. [Rallying around
the flag. Article Two]. Zbruch. https://zbruc.eu/node/114402?utm_ . [in Ukrainian].
Samy`gin, D. (2022, Traven` 13). Poryadok denny`j pislya 9 travnya: totalitarna «narodna imperiya» u mental`nij vijni proty` Zaxodu. [The Agenda After May 9: A Totalitarian “People’s Empire” in a Mental
War Against the West]. Ukrinform. https://www.ukrinform.ua/rubric-ato/3482236-poradok-dennij-pisla-9-travna totalitarna-narodna-imperia-u-mentalnij-vijni-proti zahodu.html. [in Ukrainian].
Sergejcev, T. (2022, Aprel` 3). Chto Rossy`ya dolzhna sdelat` s Ukray`noj. [What Russia Should Do with Ukraine]. RY`A Novosty`. https://ria.ru/20220403/ukraina-1781469605.html. [in Russian].
Shapoval Yu. (2013b, Traven` 9). Gitler, Stalin i Ukrayina: bezzhal`ni strateg`iyi. [Hitler, Stalin and Ukraine: Ruthless Strategies]. Istory`chna pravda. https://www.istpravda.com.ua/articles/2013/05/9/123358/. [in Ukrainian].
Shapoval, Yu. (1993). Ukrayina 20-50-x rokiv: storinky` nenapy`sanoyi istoriyi. [Ukraine of the
1920s-1950s: Pages of Unwritten History]. Ky`yiv, Naukova dumka. [in Ukrainian].
Shapoval, Yu. (2013a, Sichen` 5). V kinci i na pochatku. [At the end and at the beginning]. Dzerkalo ty`zhnya. https://zn.ua/columnists/v-konce-i-v-nachale.html#. [in Ukrainian].
Shapoval, Yu. (2020). Chy` shkody`t` radyans`ka istoriya bezpeci suchasnoïUkraïny`? [Does Soviet history harm the security of modern Ukraine?]. V Borot`ba za lyudey`̆ v umovax gibry`dnoï viy`̆ny`:
materialy` drugogo Xarkivs`kogo mizhnarodnogo bezpekovogo forumu (m. Xarkiv, 29-30 ly`stopada 2019). (s. 33-35). Za red. Prof. I.P.Rushhenka. Xarkiv, Vy`davecz` O.V.Miroshny`chenko. [in Ukrainian].
Shevchenko, Yu. (2022, Mart 29). Khod osvobozhdenyia Ukraynы. [The course of the liberation of Ukraine]. YA Krasnaia vesna. https://rossaprimavera.ru/article/4bbd7b45?utm.
Smolij, V. (Red.). (2011). Ukrayina v Drugij svitovij vijni: poglyad z XXI st. Istory`chni nary`sy`.
Kny`ga druga. [Ukraine in World War II: A View from the 21st Century. Historical Essays]. Ky`yiv: Naukova dumka. [in Ukrainian]
Sudy`n, D. (2021). Mnozhy`nnist` modelej istory`chnoyi pamʼyati v ukrayins`komu suspil`stvi. [The plurality of models of historical memory in Ukrainian society]. Sociologiya: teoriya, metody`, markety`ng, 3, 65-90. [in Ukrainian].
Surkov, V. (2019, Fevral` 11). Dolgoe gosudarstvo Puty`na. [Putin’s Long State]. Nezavy`sy`maya gazeta. http://www.ng.ru/ideas/2019-02-11/5_7503_surkov.html. [in Russian].
Tay`rov, R. (2021, Y`yun` 21). Dolya rossy`yan, nazvavshy`x Puty`na sredy` samыx vыdayushhy`xsya ly`chnostej v y`story`y`, sokraty`las`vdvoe s 2017 goda. [The share of Russians who named Putin among the most outstanding figures in history has halved since 2017]. Forbes.
https://www.forbes.ru/newsroom/obshchestvo/432761-dolya-rossiyan-nazvavshih-putina-sredi samyhvydayushchihsya-lichnostey?utm. [in Russian].
Vosme zahalnonatsionalne opytuvannia: Ukraina v umovakh viiny (2022, Kviten 8). Rating Group, 8kvitnia. [Eighth National Poll: Ukraine at War (2022, April 8). Rating Group, April 8.].
https://www.ratinggroup.ua/news/vosmoy obschenacionalnyy-opros-ukraina-v-usloviyah-voyny-6-aprelya2022. Y`nterfaks. (2017, Y`yun` 26). Staly`n stal ly`derom v oprose rossy`yan a samыx vыdayushhy`xsya ly`chnostyax v y`story`y`. Puty`n y` Pushky`n – na vtorom meste. [Stalin tops Russian poll of most prominent figures in history, with Putin and Pushkin in second place]. https://www.interfax.ru/russia/568025. [in Russian].
Yablons`ky`j, V. M. (Red.). (2019). Polity`ka istory`chnoyi pam’yati v konteksti nacional`noyi bezpeky` Ukrayinyʼ. Anality`chna dopovid`. [The Politics of Historical Memory in the Context of National Security of Ukraine. Analytical Report]. Ky`yiv, NISD. [in Ukrainian].